ZBRODNIA NR 77
ofiary: wszyscy ci, których los pogorszyła polityczna stabilizacja i legitymizacja reżimu Hitlera, do której konkordat się przyczynił, nadając władzy katów pozory moralnej wiarygodności (1)
Przywódcy politycznemu nie wolno nigdy naruszać doktryny religijnej i instytucji jego narodu.
Adolf Hitler, Mein Kampf (2)
W lipcu 1933 r. Stolica Apostolska podpisała z III Rzeszą konkordat, negocjowany przez kard. Eugenia Pacellego i Franza von Papena. Formalnie miał chronić prawa Kościoła katolickiego w Niemczech: szkoły, organizacje, duszpasterstwo i status duchowieństwa, w praktyce
był też zabezpieczeniem kościelnych interesów finansowych (m.in. podatku kościelnego) (3). Konkordat był pierwszym tak ważnym układem międzynarodowym podpisanym przez reżim nazistowski.
Dał Hitlerowi ogromny kapitał polityczny, uwiarygodnił go na arenie międzynarodowej i uspokoił sumienia niemieckich katolików (4). Równolegle, zapewne w wyniku nieoficjalnej części porozumienia, zniknęła katolicka Partia Centrum, jeden z ostatnich politycznych hamulców dyktatury (5). Konkordat nie powstrzymał nazistowskich prześladowań Kościoła, ale pomógł Hitlerowi w chwili, gdy najbardziej potrzebował pozorów legalności i szacowności (6). W kolejnych latach niemieccy biskupi publicznie chwalili Hitlera, widząc w nim obrońcę chrześcijaństwa przed bolszewizmem, składali przysięgi wierności i wzywali wiernych do posłuszeństwa władzy (7).
kard. Eugenio Pacelli
Odpowiedzialność: Za decyzję polityczną odpowiadał papież Pius XI, a głównym wykonawcą był jego sekretarz stanu, kard. Eugenio Pacelli, późniejszy Pius XII. Arcybiskup Cesare Orsenigo (przedstawiony na ilustracji obok) – był Nuncjuszem Apostolskim (czyli ambasadorem Watykanu) w Niemczech w latach 1930–1945 (8), często zarzuca się mu, że jako dyplomata był zbyt ugodowy i łagodny wobec reżimu nazistowskiego (9). Trzeba uczciwie powiedzieć: Watykan nie podpisał programu nazistowskiego i później protestował przeciw naruszaniu konkordatu, m.in. w encyklice Mit brennender Sorge z 1937 roku (10). Problem leży gdzie indziej: w 1933 r. Stolica Apostolska wybrała ochronę instytucjonalnych interesów Kościoła zamiast jednoznacznego odrzucenia rodzącej się morderczej dyktatury. Ta decyzja była politycznie wygodna dla Hitlera i moralnie katastrofalna (11).
BIBLIOGRAFIA:
1 - Żydzi, opozycjoniści, Romowie, osoby z niepełnosprawnościami i inne grupy przeznaczone przez nazizm do wykluczenia lub zagłady. Konkordat nie był ich wyrokiem, ale nadał władzy katów pozory moralnej wiarygodności.
1 - Adolf Hitler, Moja walka (Mein Kampf), tłum. Irena Puchalska, Piotr Marszałek, Krosno: Wydawnictwo „Scripta Manent” 1992, s. 65.
2 - Reich Concordat between the Holy See and the German Reich, 20 VII 1933, w: German History in Documents and Images, German Historical Institute, Washington, D.C.; tekst angielski za: Documents on German Foreign Policy: From the Archives of the German Foreign Ministry, Series C 1933–1937, t. 1: January 30–October 14, 1933, Washington: United States Government Printing Office 1957–1964, dok. nr 371, s. 669–678; Concordato fra la Santa Sede e il Reich Germanico, 20 VII 1933, Archivio della Segreteria di Stato, Vatican.va. https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/archivio/documents/rc_seg-st_19330720_santa-sede-germania_it.html [dostęp: 01.06.2026].
3 - Michael Phayer, „The Vatican Concordat With Hitler’s Reich”, „America”, 1.09.2003.
4 - United States Holocaust Memorial Museum, „The German Churches and the Nazi State”, Holocaust Encyclopedia, United States Holocaust Memorial Museum. USHMM pisze wprost, że Partia Centrum została
rozwiązana jako część procesu podpisywania konkordatu z 1933 r. między Watykanem a przedstawicielami nazistowskiego rządu; „Excerpt from the Minutes of a Conference of Reich Ministers, July 14, 1933”, w:
German History in Documents and Images, German Historical Institute, Washington, D.C. Komentarz GHD podaje, że Kościół katolicki zgodził się na warunki konkordatu, a jego najważniejszy organ polityczny – Partia Centrum – rozwiązał się, aby uniknąć zakazu partii politycznych.
5 - Michael Phayer, „The Vatican Concordat With Hitler’s Reich”, „America”, 1.09.2003.
6 - Deutsche Bischofskonferenz, The German Bishops in the World War. Statement on the End of the Second World War 75 Years Ago, Bonn: Secretariat of the German Bishops’ Conference, 29 IV 2020. To
źródło pochodzi od samej Konferencji Episkopatu Niemiec i zawiera samokrytyczną ocenę postawy biskupów. Dokument mówi, że biskupi wzywali żołnierzy i wiernych do lojalności, obowiązku, poświęcenia
i posłuszeństwa; że atak na ZSRR został skojarzony z ideą „krucjaty” przeciw „bezbożnemu bolszewizmowi”; oraz że przez brak jednoznacznego „nie” biskupi „współponoszą winę za wojnę”; Mark Edward Ruff,
272 „The German Catholic Bishops and the Second World War: A Historic Reappraisal”, „Contemporary Church History Quarterly” 2020, t. 26, nr 1/2; Guenter Lewy, The Catholic Church and Nazi Germany, New York:McGraw-Hill 1964.
7 - Reich Concordat between the Holy See and the German Reich, 20 VII 1933, w: German History in Documents and Images, German Historical Institute, Washington, D.C.
8 - Michael Phayer, The Catholic Church and the Holocaust, 1930–1965, Bloomington–Indianapolis: Indiana University Press 2000; Paul O’Shea, A Cross Too Heavy: Pope Pius XII and the Jews of Europe, New York: Palgrave Macmillan 2008.
9 - Pius XI, Mit brennender Sorge, encyklika o sytuacji Kościoła w Rzeszy Niemieckiej, 14 III 1937. Watykański tekst encykliki mówi o obronie „naruszonych praw” i sprzeciwie wobec polityki, która „otwartymi lub
ukrytymi środkami” dąży do „zduszenia praw zagwarantowanych traktatem” – czyli praw wynikających z konkordatu.
10 - Reich Concordat between the Holy See and the German Reich, 20 VII 1933, w: German History in Documents and Images, German Historical Institute, Washington, D.C.; John Cornwell, Hitler’s Pope: The Secret History of Pius XII, New York: Viking 1999; Guenter Lewy, The Catholic Church and Nazi Germany, New York:
McGraw-Hill 1964.
