Blog

 ZBRODNIA NR 77

ofiary: wszyscy ci, których los pogorszyła polityczna stabilizacja i legitymizacja reżimu Hitlera, do której konkordat się przyczynił, nadając władzy katów pozory moralnej wiarygodności (1)

Przywódcy politycznemu nie wolno nigdy naruszać doktryny religijnej i instytucji jego narodu.

Adolf Hitler, Mein Kampf (2)

W lipcu 1933 r. Stolica Apostolska podpisała z III Rzeszą konkordat, negocjowany przez kard. Eugenia Pacellego i Franza von Papena. Formalnie miał chronić prawa Kościoła katolickiego w Niemczech: szkoły, organizacje, duszpasterstwo i status duchowieństwa, w praktyce
był też zabezpieczeniem kościelnych interesów finansowych (m.in. podatku kościelnego) (3). Konkordat był pierwszym tak ważnym układem międzynarodowym podpisanym przez reżim nazistowski. 
Dał Hitlerowi ogromny kapitał polityczny, uwiarygodnił go na arenie międzynarodowej i uspokoił sumienia niemieckich katolików (4). Równolegle, zapewne w wyniku nieoficjalnej części porozumienia, zniknęła katolicka Partia Centrum, jeden z ostatnich politycznych hamulców dyktatury (5). Konkordat nie powstrzymał nazistowskich prześladowań Kościoła, ale pomógł Hitlerowi w chwili, gdy najbardziej potrzebował pozorów legalności i szacowności (6). W kolejnych latach niemieccy biskupi publicznie chwalili Hitlera, widząc w nim obrońcę chrześcijaństwa przed bolszewizmem, składali przysięgi wierności i wzywali wiernych do posłuszeństwa władzy (7).

kard. Eugenio Pacelli


Odpowiedzialność: Za decyzję polityczną odpowiadał papież Pius XI, a głównym wykonawcą był jego sekretarz stanu, kard. Eugenio Pacelli, późniejszy Pius XII. Arcybiskup Cesare Orsenigo (przedstawiony na ilustracji obok) – był Nuncjuszem Apostolskim (czyli ambasadorem  Watykanu) w Niemczech w latach 1930–1945 (8), często zarzuca się mu, że jako dyplomata był zbyt ugodowy i łagodny wobec reżimu nazistowskiego (9). Trzeba uczciwie powiedzieć: Watykan nie podpisał programu nazistowskiego i później protestował przeciw naruszaniu konkordatu, m.in. w encyklice Mit brennender Sorge z 1937 roku (10). Problem leży gdzie indziej: w 1933 r. Stolica Apostolska wybrała ochronę instytucjonalnych interesów Kościoła zamiast jednoznacznego odrzucenia rodzącej się morderczej dyktatury. Ta decyzja była politycznie wygodna dla Hitlera i moralnie katastrofalna (11).

BIBLIOGRAFIA:

1 - Żydzi, opozycjoniści, Romowie, osoby z niepełnosprawnościami i inne grupy przeznaczone przez nazizm do wykluczenia lub zagłady. Konkordat nie był ich wyrokiem, ale nadał władzy katów pozory moralnej wiarygodności.
1 - Adolf Hitler, Moja walka (Mein Kampf), tłum. Irena Puchalska, Piotr Marszałek, Krosno: Wydawnictwo „Scripta Manent” 1992, s. 65.
2 - Reich Concordat between the Holy See and the German Reich, 20 VII 1933, w: German History in Documents and Images, German Historical Institute, Washington, D.C.; tekst angielski za: Documents on German Foreign Policy: From the Archives of the German Foreign Ministry, Series C 1933–1937, t. 1: January 30–October 14, 1933, Washington: United States Government Printing Office 1957–1964, dok. nr 371, s. 669–678; Concordato fra la Santa Sede e il Reich Germanico, 20 VII 1933, Archivio della Segreteria di Stato, Vatican.va. https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/archivio/documents/rc_seg-st_19330720_santa-sede-germania_it.html [dostęp: 01.06.2026].
3 - Michael Phayer, „The Vatican Concordat With Hitler’s Reich”, „America”, 1.09.2003.
4 - United States Holocaust Memorial Museum, „The German Churches and the Nazi State”, Holocaust Encyclopedia, United States Holocaust Memorial Museum. USHMM pisze wprost, że Partia Centrum została
rozwiązana jako część procesu podpisywania konkordatu z 1933 r. między Watykanem a przedstawicielami nazistowskiego rządu; „Excerpt from the Minutes of a Conference of Reich Ministers, July 14, 1933”, w:
German History in Documents and Images, German Historical Institute, Washington, D.C. Komentarz GHD podaje, że Kościół katolicki zgodził się na warunki konkordatu, a jego najważniejszy organ polityczny – Partia Centrum – rozwiązał się, aby uniknąć zakazu partii politycznych.
5 - Michael Phayer, „The Vatican Concordat With Hitler’s Reich”, „America”, 1.09.2003.
6 - Deutsche Bischofskonferenz, The German Bishops in the World War. Statement on the End of the Second World War 75 Years Ago, Bonn: Secretariat of the German Bishops’ Conference, 29 IV 2020. To
źródło pochodzi od samej Konferencji Episkopatu Niemiec i zawiera samokrytyczną ocenę postawy biskupów. Dokument mówi, że biskupi wzywali żołnierzy i wiernych do lojalności, obowiązku, poświęcenia
i posłuszeństwa; że atak na ZSRR został skojarzony z ideą „krucjaty” przeciw „bezbożnemu bolszewizmowi”; oraz że przez brak jednoznacznego „nie” biskupi „współponoszą winę za wojnę”; Mark Edward Ruff,
272 „The German Catholic Bishops and the Second World War: A Historic Reappraisal”, „Contemporary Church History Quarterly” 2020, t. 26, nr 1/2; Guenter Lewy, The Catholic Church and Nazi Germany, New York:McGraw-Hill 1964.
7 - Reich Concordat between the Holy See and the German Reich, 20 VII 1933, w: German History in Documents and Images, German Historical Institute, Washington, D.C.
8 - Michael Phayer, The Catholic Church and the Holocaust, 1930–1965, Bloomington–Indianapolis: Indiana University Press 2000; Paul O’Shea, A Cross Too Heavy: Pope Pius XII and the Jews of Europe, New York: Palgrave Macmillan 2008.
9 - Pius XI, Mit brennender Sorge, encyklika o sytuacji Kościoła w Rzeszy Niemieckiej, 14 III 1937. Watykański tekst encykliki mówi o obronie „naruszonych praw” i sprzeciwie wobec polityki, która „otwartymi lub
ukrytymi środkami” dąży do „zduszenia praw zagwarantowanych traktatem” – czyli praw wynikających z konkordatu.
10 - Reich Concordat between the Holy See and the German Reich, 20 VII 1933, w: German History in Documents and Images, German Historical Institute, Washington, D.C.; John Cornwell, Hitler’s Pope: The Secret History of Pius XII, New York: Viking 1999; Guenter Lewy, The Catholic Church and Nazi Germany, New York:
McGraw-Hill 1964.

ZBRODNIA NR 11

ofiary: prawdopodobnie co najmniej kilkanaście tysięcy

Nie wolno dochowywać wierności temu, kto nie dochowuje wierności Bogu.

papież Innocenty III (2)

IV Krucjata, ogłoszona przez papieża Innocentego III, miała pierwotnie uderzyć w muzułmański Egipt – klucz do odzyskania „Ziemi Świętej”. Zamiast tego, pod wpływem politycznych intryg i interesów finansowych, została skierowana przeciw chrześcijańskiemu Konstantynopolowi – stolicy Cesarstwa Bizantyjskiego. W 1204 roku krzyżowcy, wspierani przez flotę Wenecji, zdobyli miasto i dokonali jednej z największych grabieży w historii średniowiecza (3). Przez trzy dni Konstantynopol był bezwzględnie plądrowany.
Rabowano kościoły, klasztory i pałace, niszczono bezcenne dzieła sztuki, relikwie i księgi, mordowano i dokonywano masowych gwałtów (między innymi na zakonnicach). Świątynia Hagia Sophia została sprofanowana – na tronie patriarchy usadzono prostytutkę, która śpiewała obsceniczne piosenki (4), a święte przedmioty rozkradano lub niszczono (5). Zamiast wyzwolenia Jerozolimy, IV Krucjata doprowadziła do trwałego osłabienia Bizancjum i pogłębienia schizmy między Kościołem wschodnim a zachodnim (6). Konstantynopol, niegdyś największe miasto chrześcijańskiego świata, nigdy już nie odzyskał dawnej potęgi (7). 

papież Innocenty III 

Odpowiedzialność: Papież Innocenty III był inicjatorem IV Krucjaty i jej duchowym przywódcą. Choć formalnie zakazywał ataku na chrześcijańskie miasto i zapewne nie taki miał plan, to jego decyzje polityczne i brak stanowczej reakcji po fakcie (8) uczyniły go współodpowiedzialnym (9). Kluczową rolę odegrał także doża wenecki Enrico Dandolo, który wykorzystując zadłużenie krzyżowców wobec swojego miasta najpierw doprowadził do napaści na chrześcijański Zadar (konkurenta Wenecji), a potem na Konstantynopol (10). W 2001 roku w Atenach Jan Paweł II przeprosił  patriarchę Konstantynopola i wyznawców chrześcijaństwa wschodniego za krzywdy wyrządzone przez katolików, w tym za IV wyprawę krzyżową (11).

BIBLIOGRAFIA:

1 - Jonathan Phillips, The Fourth Crusade and the Sack of Constantinople, London: Jonathan Cape 2004, s. 106; Donald E. Queller, Thomas F. Madden, The Fourth Crusade: The Conquest of Constantinople, wyd. 2, Philadelphia: University of Pennsylvania Press 1997, s. 185–220.

2 - Ei qui Deo fidem non servat fides servanda non sit. Źródło: Innocenty III, Regesta sive epistolae, liber II, epistola XI, w: Patrologiae cursus completus. Series Latina, t. 214, red. J.-P. Migne, Paris: Garnier 1890, kol. ok. 823–824

3 - Thomas Asbridge, Krucjaty, Kraków: Astra 2015. ss. 496-501; Zob. Donald E. Queller, Thomas F. Madden, The Fourth Crusade: The Conquest of Constantinople, Philadelphia: University of Pennsylvania Press 1997. 

4 - Najważniejszym źródłem jest tu bizantyjski kronikarz: Niketas Choniates, O City of Byzantium. Annals of Niketas Choniates, przeł. Harry J. Magoulias, Detroit: Wayne State University Press 1984, s. 314–316. Por. Thomas Asbridge, dz. cyt., ss. 499-500;

5 - Większość antycznych rzeźb z brązu została przetopiona na monety. To wtedy słynne cztery konie z hipodromu trafiły do Wenecji (zdobią dziś bazylikę św. Marka). Zob. Charles Freeman, The Horses of St Mark’s: A Story of Triumph in Byzantium, Paris and Venice, London: Little, Brown 2004, s. 45–58. Zob. także: „Horses of Saint Mark”, opis historyczny pochodzenia z hipodromu Konstantynopola i wywiezienia do Wenecji po IV krucjacie. 

6 - Jeśli rok 1054 (Wielka Schizma) był zerwaniem dyplomatycznym, to rok 1204 był momentem, w którym nienawiść między Wschodem a Zachodem utrwaliła się na wieki. Por. Steven Runciman, The Eastern Schism, Oxford: Clarendon Press 1955, s. 167–170; Jonathan Harris, Byzantium and the Crusades, London–New York: Bloomsbury Academic 2014, s. 169–172.

7 - Steven Runciman, Dzieje wypraw krzyżowych, tom 3. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1988, s. 133-134. Runciman pisze: "Czwarta wyprawa krzyżowa była największą w dziejach zbrodnią przeciwko ludzkości. Dorpowadziła do zniszczenia lub rozproszenia wszystkich skarbów przeszłości, które Bizancjum gromadziło z tak wielkim pietyzmem i zadała śmiertelny cios żywotnej i wielkiej cyzilizacji. Na domiar była to niewybaczalna głupota polityczna." Złupienie miasta zadało cios, po którym cesarstwo nigdy się nie podniosło, co ułatwiło Turkom Osmańskim jego ostateczny podbój w 1453 roku.

8 - M.David Knovles, Dimitri Obolensky, Historia Kościoła, , t. 2, Warszawa: PAX 1988, s. 168.

9 - Innocenty III zainicjował krucjatę i faktycznie ostatecznie uznał Cesarstwo Łacińskie, licząc na unię kościelną (podporządkowanie Konstantynopola Rzymowi). Papież ekskomunikował krzyżowców po ataku na Zadar. Gdy dowiedział się o złupieniu Konstantynopola, wysłał listy pełne  burzenia (Innocenty III, list do Piotra z Kapui, 10 VII 1204, w: Patrologia Latina, t. 215, red. J.-P. Migne, Paris: J.-P. Migne 1855, kol. 136–138; zob. też przekład angielski w: The Crusades: A Documentary Survey, red. James A. Brundage, Milwaukee: Marquette University Press 1962, s.  59–161). Jednak z czasem przeważył u niego pragmatyzm polityczny – skoro fakt się dokonał, próbował wykorzystać go do wzmocnienia papiestwa. Zob. Elvira Tamus, „The Evolution of Pope Innocent III’s Representation of the Greek Christian Church from 1198 to 1205”, „Pro Tempore” 20, t. 15, s. 356–357; Donald E. Queller, Thomas F. Madden, The Fourth Crusade: The Conquest of Constantinople, wyd. 2, Philadelphia: University of Pennsylvania Press 1997, s. 90–94, 120–125, 207–215. Por. Thomas Asbridge,dz. cyt., s. 501.

10 - Kluczowym problemem był brak funduszy. Krzyżowcy nie byli w stanie zapłacić Wenecjanom za transport floty. Doża Enrico Dandolo wykorzystał ten dług, by najpierw zmusić rycerzy do ataku na chrześcijański Zadar (konkurenta Wenecji), a potem wciągnął ich w bizantyjskie intrygi dynastyczne (pomoc Aleksemu IV Angelosowi w odzyskaniu tronu w zamian za pieniądze, których ten potem nie wypłacił). Dandolo miał wówczas około 90 lat i był niewidomy, ale wykazał się niesamowitą determinacją w realizacji interesów Republiki Weneckiej. Dla Wenecji krucjata była przede wszystkim genialnym interesem handlowym. Zob. Thomas F. Madden, Enrico Dandolo and the Rise of Venice, Baltimore: Johns Hopkins University Press 2003, s. 109–145.

11 - Jan Paweł II, Prayer for Forgiveness, Ateny, 4 maja 2001, w: Insegnamenti di Giovanni Paolo II, t. 24/1, Città del Vaticano: Libreria Editrice Vaticana 2001, s. 808–809.